Psixoloji problemlərin başlıca səbəblərini araşdırsaq
Əhalinin daha zəif və köməyə daha ox ehtiyacı olan təbəqəsi uşaqlar olduğundan və onlara münasibətdə edilən zorakılıqlar ən ağır psixoloji travmalar doğurduğundan burada uşaqlara psixoloji yardım məsələlərindən bəhs ediləcəkdir.
Zorakılıq – başqalarına münasibətdə müxtəlif məcburetmə formalarının tətbiq edilməsidir. Bu problem bütün zamanlarda mövcud olsa da, son dövrlərdə diqqəti daha çox cəlb etməyə başlamışdır. Bir tərəfdən, əhali artımı, cəmiyyətin hipertrofiyası insanların dözümlülük səviyyəsini azaldır, depressiv reaksiyaların, nevrozların və aqressiv davranışların sayını artırır, digər tərəfdən, dünyada mövcud olan hərbi münaqişə zonaları zorakılığın təzahürü üçün geniş  imkanlar açır. Zorakılıq cəmiyyətdə və ailədə baş verməklə qlobal miqyasda (müharibələr, dövlətlərarası münaqişələr) və lokal (fərdi, sosial) formalarda təzahür edir. Adətən, psixoloqlar zorakılıq problemləri ilə rastlaşdıqda, abyuz ( ingilis dilində abuse – hərfiyyən “qeyri-normal istifadə” və ya “səndən sui-istifadə etmək” deməkdir) sözündən istifadə edirlər. Yəni sənin istəyinin əleyhinə olaraq, sənin razı olmadığın halda səndən istifadə edilməni bildirir.
Şərti olaraq zorakılığın üç əsas növünü fərqləndirirlər: seksual, fiziki və psixoloji.
Seksual zorakılıq (və ya sui-istifadə) dedikdə, yaşlı adamın seksual həzz almaq məqsədilə müxtəlif formalarda (cinsi əlaqəyə məcburetmə, zorlama, seksual şirnikləndirmə, əxlaqsızlığa məcburetmə və s.) uşaqdan istifadə edilməsi başa düşülür. Seksual zorakılığın ən qorxulu forması intsest və ya uşağın yaxın qohumlarının onunla cinsi əlaqədə olmasıdır. Zorakılığın bu formasına Azərbaycan mühitində nadir hallarda rast gəlinə bilər.
Seksual zorakılığın baş verməməsi üçün uşaqlar erkən yaşlardan başlayaraq həyat təhlükəsizliyinin əsasları haqqında məlumatlandırılmalıdırlar. Çox vaxt yaşlılar uşaqların öz duyğularını yaxşı başa düşməməsi, onlarla yol verilə biləcək hərəkətlərin sərhədlərini, səmimi və qeyri-səmimi toxunmaların mənasını bilməmələri səbəbindən onlardan istifadə edirlər. Bu zaman yaşlı adam uşaqlar üçün maraq doğuran müxtəlif şirnikləndirmə vasitələrindən və seksual nəvazişlərdən istifadə edərək, uşaqları öz “ov”larına çevirirlər.
Uşaqlara münasibətdə seksual zorakılığın baş verməsi cəmiyyət üçün ciddi problemlər doğurur.
Çox vaxt uşaqlar müəyyən səbəblərə görə seksual zorakılıqla bağlı baş verənləri söyləməkdə çətinlik çəkirlər. Belə ki, uşaqlar:

1. özlərini baş verən hadisənin qurbanı deyil, bu hadisəyə görə günahkar bir şəxs kimi hiss edirlər;
2. böyüklərin onlara inanmayacaqlarından qorxurlar;
3. Bir tərəfdən onları incidənlərin hədə-qorxusuna inanırlar, digər tərəfdən də böyüklərə hörmət ruhunda tərbiyə olunduqlarından, oları incidən və hər şeyi gizli saxlamağı xahiş edən şəxslərə pislik etməkdən qorxurlar
4. Böyüklərin əhvalını pozmaq istəmirlər
5. “çirkin şeylər” haqqında danışmaq istəmirlər;
6. “boşboğazlıq” etməyə öyrədiliblər
7. Onlarla baş verən hadisəni təsvir etməkdə çətinlik çəkirlər;

Seksual zorakılığa məruz qalmış uşaqların davranışında müəyyən qüsurlar müşahidə olunur. Seksual zorakılığın uşağın davranışında təzahür edən tipik əlamətləri aşağıdakılardır:
Narahat yuxu, depressiya, pis iştah, yüksək əsəbilik, valideynlərin birinə gözlənilməz nifrət, passivlik, adamayovuşmazlıq, valideyinə bağlılığın  yersiz təzahürləri, əvvəlki qorxu hisslərinin güclənməsi, yaxud yenilərinin üzə çıxması, gecə qarabasmaları, vaxtından əvvəl seksual dərketmə, zahiri görkəmdə dəyişiklik, yetkin olmayan hədsiz “uşaq” davranışı və s.
Bu əlamətlərdən bir qismi seksual zorakılıqdan dərhal sonra, digər qismi isə bir neçə ay və yaxud hətta ildən sonra üzə çıxa bilər. Uşaqların davranışında gözlənilməz vasitə ilə onların səbəbini müəyyən etməyə çmalışmaq lazımdır. Nəzərə almaq lazəmdır ki, uşaqlar başlarına gələn xoşagəlməz hadisə haqqında heç də həmişə danışa bilmirlər. Lakin baş verənlər, heç şübhəsiz ki, onların davranışında əks olunmaya bilməz. Uşağın davranışında yuxarıda saydığımız əlamətlərin təzahürü onların təcili olaraq başa düşülməyə və köməyə ehtiyacları olmasının siqnalıdır. Belə hallarda ilk növbədə valideynlər uşağa diqqətlə yanaşmalı və ona təzyiq etmədən, mülayimliklə baş vermiş hadisənin təfərrüatını soruşmağa çalışmalıdır.
Bu  məqsədlə o uşağa deyə bilər ki, “ Sən hər şeyi müfəssəl danışmağa başladığın andan  mn səni diqqətlə dinləməyə hazıram”. Çox vacibdir ki, məsələyə yanaşmada yalnız qayğı və həmdərdlik ifadə olunsun.
Əksər hallarda uşaq bədənin zorlanmaya məruz qalmış hissəsinə qarşı xüsusilə həssas olur. Valideyn uşağın həssas yerlərinə toxunarkən, uşaq özünü narahat hiss etdikdə valideyn nəzakətli olmalıdır. Uşağın duyğularının başa düşüldüyünü aşağıdakı sözlərlə ifadə etmək lazımdır : <<Görürəm ki, sənə xoş deyil. Bir qədər döz>>. Həmin duyğuların tezliklə keçəcəyinə uşağı inandırmaq lazımdır.
Seksual zorakılığa nisbətən psixoloji (şəxsi ləyaqətin alçaldılması, təhqirlər, söyüşlər, qadağalar, hədələr və s) və fiziki (insanın döyülməsi, xəsarət yetirilmə və s) zorakılıq az öyrənilmişdir. Çox güman ki, bu onunla əlaqədardır ki, bəzən dostcasına ələsalmanı təhqirdən, heç bir tərəfin etirazına səbəb olmayan kifayət qədər güclü döyülməni ağır təhqir və zorakılıq kimi qavranılan sadəcə əlqaldırmadan fərqləndirmək çətin olur. Psixoloji zorakılıq iki formada təzahür edə bilər. Psixoloji sayğısızlıq formasında olan zorakılıq valideynin, yaxud uşağa baxmağı, ona zəruri dəstək verməyi, diqqət göstərməyi, etibarlı bağlılıq hissini həyata keçirməyi təmin etməli şəxsin bütün bunları müntəzim olaraq yerinə yetirməməsində ifadə olunur.
Zorakılıq əməlləri ayamadan, təhqiredici baxışdan tutmuş öldürməyə qədər olduqca müxtəlif formalarda təzahür edə bilər. Onlar fiziki, verbal, psixoloji və sosial zorakılıq şəklində mövcud ola bilər.
Çox vaxt zorakılığa məruz qalan uşaqlar və yeniyetmələr gücsüzlük, ağrı, sıxıntı hiss edir, xəcalət çəkir, özlərini günahkar və ya əlbir (cinayətdə) hiss edirlər. Emosional sferada pozuntular müşahidə olunur. Bu, yüksək həyəcanlılıq hissində ifadə olunur. Əhvalın səbəbsiz dəyişməsi, suisidal cəhdlərdə özünü göstərən depressiya, yuxunun pozulması, duyğu və qavrayışın pozulması müşahidə olunur. Nevrotik sindromlar ətrafdakılarla qarşılıqlı münasibətlərin pozulması ilə bir vaxtda təsadüf edir. Ətraf mühitdə inamsızlıq qapalılıq, tənhalıq hissinin əmələ gəlməsinə şərait yaradır.
Daha bir problem sosial-psixoloji əlamətlərinə görə <<risk qrupu>>na daxil olan həddi-buluğa çatmamış uşaqların müəyyən edilməsi ilə bağlıdır. Amansız rəftara görə aşağıdakı risk qruplarını fərqləndirirlər:

1. asosial, narkoloji, psixopatoloji pozuntuları olan valideynlərin əhatəsində, ailənin yaşlı üzvlərinin əxlaqsız və ya kriminal davranışı şəraitində yaşayan uşaqlar
2. valideynlərindən birinin və ya hər ikisinin valideynlik hüququndan məhrum olması ilə əlaqədar dövlət internat müəssisələrində olan uşaqlar
3. asosial davranışlı, cinayət məsuliyyətinə cəlb olunma yaşına çatmayan (14 yaş) və sosial-pedaqoji cəhətdən baxımsız olan, məcburi tərbiyəvi təsirlərə ehtiyacı olan uşaqlar
4. xüsusilə çətin şəraitdə yaşayan (qaçqın, məcburi köçkün ailələrdə, valideynləri işsiz, tənha azyaşlı analarla qalan) uşaqlar.

  Zorakılıq istənilən münasibətin bir hissəsi ola bilər. O tamamilə yad və ya yenicə tanış olmuş, yaxud da uzun illər birlikdə yaşayan adamlar arasında baş verə bilər. Uşaqlara qarşı zorakılıq hallarında günahkar adam çox vaxt uşaqların yaxşı tanıdığı və inandığı adamlar olur. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, zorakılıq hallarının 25-75%-ində səbəbkar qohum olur.
M.R.Tabanovun əsaslandırmalarına görə,  zorakılıq edənlərin 4.9%-i psixopat, 50.8%-i alkoqolik, 36%-i oliqofren, 63%-i mərkəzi sinir sisteminin üzvi xəstəliklərindən əziyyət çəkənlərdir.
Indiki anda yaşanılan və ya keçmişdə yaşanılmış zorakılıq ciddi psixoloji çətinliklərin inkişafına gətirib çıxara bilər. Ona görə də hesab edilməməlidir ki, bu çətinliklər birdən və ya tədricən öz-özünə keçib gedəcək. Yəni zorakılığa məruz qalmış insanlara vaxtında kömək göstərilməlidir. Zorakılığa məruz qalmış insanlara köməyin göstərilməsi zorakılığın mümkün nəticələrinin zəiflədilməsi və ya maksimum aradan qaldırılmasına istiqamətlənməlidir.
Bu iş profilaktik, diaqnostik və psixoterapevtik-korreksion xarakterli tədbirləri özündə ehtiva edir. Mütəxəssislər zorakılığa məruz qalan uşaqlara və yeniyetmələrə yardımın aşağıdakı xüsusiyyətlərini ayırırlar :

1. Uşaq və yeniyetmələrin əsas hüquqlarını tanımaq: yaşamaq hüququ, şəxsi toxunulmazlıq, müdafiə, ləyaqətli mövcudluq;
2. Anonimlik və ya məxfilik. Bu , zorakılığa məruz qalanın köməyə müraciət etməsi ehtimalını artırır;
3. Təhlükəzizlik hissinin yaradılması. Zorakılığa məruz qalmış şəxsdə bu hissin formalaşdırılması səmərəli köməyin əsasıdır.

  Zorakılığa məruz qalanın həyatı və rahatlığı təhlükədə olduğu hallarda psixoloq situasiyaya müdaxilə etməyə borcludur.
Səmərəli kömək göstərmək üçün zərərçəkənin özü, ailəsi və yaxın ətrafı haqqında tam və hərtərəfli məlumata malik olmaq lazımdır. Bu informasiyanı bir neçə mütəxəssisin birgə işi sayəsində söhbət və intervyü vasitəsilə də almaq olar. Onun etibarlılıq dərəcəsi zərərçəkənin və ya onun yaxınlarının mütəxəssisə inamından asılıdır. İnformasiya zərərçəkənin özü, valideynləri və yaxın qohumları, ailə vəziyyəti, etibarlı şəxslər, zorakılıq edən haqqında bilgiləri özündə ehtiva etməlidir.
Konsultantın cinsi, konsultasiya keçirilən yer və şərait, psixoloqun professionallıq dərəcəsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Peşəkarlıq və səriştəlilik o səviyyədə olmalıdır ki, zərərçəkənin şəxsiyyətinə, onun problemlərinə maksimum hörmətlə yanaşmaq təmin edilsin.
Psixodiaqnostika işini həyata keçirərkən psixoloq konkret hadisədən, uşağın xüsusiyyətlərindən, zorakılığın növündən və s. asılı olaraq bu və ya digər tədqiqat metodları seçir. Bu məqsədlə aşağıdakı metodikalardan daha çox isifadə olunur :

1. Xarakterin aksentuasiyasının tipini və psixopatik təzahürlərin mövcud olmasını müəyyən edən psixodiaqnostik sorğular (A.E.Liçko)
2. M.Lyuşerin kliyentin aktual psixoemosional vəziyyətini müəyyən edən rənglər testi
3. Davranış tipini və məsuliyyətin lokallaşmasının xarakterini öyrənmək üçün D.Rotterin subyektiv kontrolun dərəcəsi şkalası
4. <<Ev – Ağac – İnsan>> , <<Ailənin kinematik təsviri>> , <<Mövcud olmayan heyvan>> şəkil testləri.  Zorakılığa məruz qalanın <<eqo>>  vəziyyətini və daha yüksək həyəcanlılıq sferasını, psixoloji münaqişə zonalarını və s. müəyyən etmək üçün <<Tamamlanmamış cümlələr>>  metodikası.

    Zorakılığa məruz qalanın şəxsiyyətinin aktual və potensial imkanlarını açıqlayan xüsusi sual və tapşırıqların köməyilə psixoloq, kliyentlə qarşılıqlı təsirdə özünün şəxsiyyətini və intervyü situasiyasını qəbul etdirməkdən kliyentin şəxsiyyətinə təsirlə bağlı informasiya toplamağa doğru irəliləyir. Bundan sonra qarşılıqlı anlaşılmadan problemin mümkün alternativ yol və vasitələri haqqında birgə həllə nail olmağa səy göstərilməlidir.
Yeniyetməlik dövrü psixologiyanın psixoloji kömək formalarından biri kimi    zorakılığa məruz qalmış uşaq və  yeniyetmələrlə iş zamanı məqsədəuyğun şəkildə <<Etimad telefonu>>ndan istifadə etmək olar. Bu kömək forması anonimliyi, səmimiliyi təmin edir, alçalmaq qorxusunu və müxtəlif sanksiyaları aradan qaldırır.
<<Etimad telefonu>>nda konsultantın rolu ondan ibarətdir ki, yeniyetmə problemlərin identifikasiyasında, neqativ emosiyalarının verballaşmasında, onun özünüqiymətləndirmə səviyyəsini yüksəltmək məqsədi ilə şəxsiyyətin sağlam tərəflərinin və mənbələrinin müəyyən edilməsinə, ona dəstək verə biləcək dostlarının və yaxınlarının aşkarlanmasına, kritik situasiyalarda əməllər planının hazırlanmasına kömək etsin.