Stressin xüsusi bir növü travmatik stress adlanır. Əgər stress insanın malik olduğu psixoloji və fizioloji uyğunlaşma imkanlarına üstün gəlirsə, o, sarsıdıcı, travma törədən xarakter alır. Sarsıdıcı stress insanda müxtəlif pozuntular törədir. Yaranmış pozuntulara posttravmatik stress pozuntuları da deyirlər.
Posttravmatik stress vəziyyətində olan insanın ümidsizliyinin ən çıxılmaz və zülmət dərinliyindən depressiya başlayır.
Depresiya mənfi emosiyalarla, motivasiya sferasının, koqnitiv təsəvvürlərin dəyişilməsi və ümumi davranış passivliyi ilə xarakterizə olunan affekt halıdır.
Depressiya dedikdə, ruh düşkünlüyü, yüksək halsızlıq, gərəksizlik hissi, intihara dair fikirlər, iştahanın azalması, yuxusuzluq, psixomotor tormozlanma və ya həyəcan, həmçinin müxtəlif somatik simptom və şikayətlərlə müşayiət olunan, əhval-ruhiyyənin enməsi ilə səciyyələnən psixi pozuntu nəzərdə tutulur. Indiki dövrə kimi hesab olunurdu ki, depressiyadan yalnız yaşlı insanlar əziyyət çəkirlər. Eyni zamanda uşaq və yeniyetmələrlə işləyən mütəxəssislər də, belə bir fikrə gəlmişdirlər ki, hər hansısa bir davranış dəyişilməsini patologiya ilə əlaqələndirmək olar. Depresiya vəziyyətində insan hər şeydən əvvəl əzabverici emosiya və hisslər-qəmginlik, qüssə, kədər keçirir. Həvəs, motivlər, iradi fəallıq kəskin olaraq aşağı düşür. Öz həyatında, yaxud yaxınlarının həyatında baş vermiş xoşagəlməz hadisələrə görə cavbdehlik, məsuliyyət hissi depressiyanın xarakter əlamətlərindən biridir. Bu zaman özünüqiymətləndirmə kəskin olaraq aşağı düşür, zamanın qavranılmasında dəyişikliklər baş verir. Depresiya vəziyyətində davranış üçün lənglik, tez yorulma, qeyri-təşəbbüskarlıq xarakterik hal alır ki, bu da işgüzarlığın kəskin azalmasına səbəb olur. Ağır, uzun sürən depresiya vəziyyətində insanda özünə qəsd etmə cəhdi ola bilər. Sağlam adamlarda depresiyanın normal psixi fəaliyyət çərçivəsində olan halını və pataloji halını fərqləndirirlər. Bu, dünyada hər bir şeyin mənasız və faydasız olduğu güman edilərkən baş verir. Heç kim depressiya və ya ruh düşkünlüyü vəziyyətində yaşamaq istəməsə belə, görünür ondan qaçmaq bəzən bizə müyəssər olmur. Çox vaxt biz depressiya vəziyyətinin səbəbini anlamırıq. Belə vəziyyətlərdə biz yalnız neqativ təəssüratlarımızı xatırlayırıq. İstənilən xoşagəlməz hadisə hətta ən əhəmiyyətsiz olanı belə neqativ təfəkkür mexanizmini hərəkətə gətirə bilir. Neqativ əhval-ruhiyyədə olarkən insanın ağlına ancaq uğursuzluqlar və həyatının xoşagəlməz anları gəlir. Bizi “Məni heç kim sevmir...mənə hamı nifrət edir...heç kim mənim yaxşılığımı arzulamır...mən miskin bir varlığam...” hissləri tərk etmir. Nə qədər çalışsaq da, xoşbəxt anları xatırlaya bilmirik. İnsan sanki neqativ təəssüratlar zənciri ilə buxovlanmış kimi olur.
Göründüyü kimi, depressiya əhvalın özünün gərəksizliyinin dərkindən irəli gəlməklə məyusluq, pessimizm, təsəvvürlərin yeknəsəkliyi, həvəsin azalması, hərəkətlərin ləngliyi, müxtəlif somatik pozuntularla xarakterizə olunur. Emosional pozuntu kimi depressiya müxtəlif səbəblərdən əmələ gəlir və hazırda ondan çıxmaq nisbətən asan hesab olunur. Bunun üçün kifayətdir ki, özümüzdə depressiyanın olması faktını dərk etməkdə ilişib qalmayaq, vaxtında adət olunmuş həyat tərzinə, mükəmməl düşüncəyə qayıtmağı bacaraq.
Depressiya inkişaf edərək apatiyaya, ifrat formaya – autizmə (tam laqeydsizliyə və özü-özündə mövcud olmağa) gətirib çıxara bilər. Bütün psixi pozuntularda olduğu kimi depressiyanın da reabilitasiyasında aşağıdakı məsələlərə diqqət yetrimək lazımdır:

1. Pozuntuya səbəb olmuş situasiyaya şüurlu və təhtəlşüuri uyğunlaşmağa tələsməmək. Özünüzü məhv edə biləcək fikirlərə aludə olmamaq, cidd-cəhdlə onlara qarşı durmağa səy etmək. İnsan belə psixoloji boşluqdan sonra ya ruhi tarazlığa nail olur (bu zaman depressiyanın sonrakı inkişafı baş vermir), ya da heç vəchlə adaptasiya olunmur ki, bu da son pozuntuya gətirib çıxarır. Qeyri-normal psixi vəziyyətdən vaxtında çıxmadıqda o, orqanizmin adaptasiyon müdafiə sisteminin tükənməsinə, bu isə öz növbəsində psixosomatik xəstəliklərin yaranmasına səbəb ola bilər.
2. Fəallıq göstərməli, fəalliyyətdə olmalı. İnsanın mövcud durumda özünün sağlamlığına passiv münasibəti bütün baş verənlərə tam apatiyaya səbəb ola bilər. Passivlik o deməkdir ki, insanın adaptasiyon ehtiyacları kifayət deyil və orqanizm ağrılı psixi vəziyyətlərə effektiv qarşıdurmaya qabil deyil. Bu səbəbdən psixikada baş verən mənfi dəyişikliklərdən fəal surətdə müdafiə olunmaq lazımdır. Bunun üçün fəaliyyət sferasını dəyişmək, bütövlükdə sağlamlığın yaxşılaşmasına səbəb olan ruhi tarazlığa nail olmaq üçün münasib və daha faydalı olan nəsə bir iş tapmaq lazımdır (idman, musiqi, həyətyanı sahədə iş, uşaqlarla və ya heyvanlarla oyun və s.)
3. Fəal relaksasiya ilə məşğul olmaq. Nəzərə almaq lazımdır ki, müxtəlif pozuntulara yanaşma da müxtəlif olmalıdıır. Ətrafdakılara apatik münasibət, qapalılıq, hərəkətlərdə lənglik, zəiflik,yuxuculluq, qaradinməzliklə müşayiət olunan depressiya vəziyyətinə düşdükdə adamlarla mümkün qədər çox ünsiyyətdə olmağa, uzun müddətə təklənməməyə, az yatmağa, kalorili qidalarla qidalanmağa, idmanla və fiziki qüvvə tələb edən işlərlə məşğul olmağa çalışmaq lazımdır. Belə hallarda zehni iş də mane olmur. Beyninizi işləməyə məcbyr edin (krossvord həll edin, detektiv və maraqlı süjetləri olan digər bədii əsərləri mütaliə edin, dərslərə hazırlaşmaqda uşaqlara kömək göstərin və s.).

Depressiyanın əsas əlamətləri:

1. Pasiyent üçün qeyri-normal hesab edilən səviyyəyədək uzun müddət əhvalın enməsi
2. Adətən pasiyent üçün xoş olan məşğuliyyətə aydın formada marağın və alınan zövqün azalması
3. Demək olar ki, hər gün müşahidə olunan yorulma və güc tükənməsi.

Depressiyanın əlavə əlamətləri:

1. Özünəinamın və özünüqiymətləndirmə hissinin enməsi
2. Səbəbsiz özünütənqid və ya qeyri-adekvat günahkarlıq hissi
3. Təkrarlanan ölüm və ya özünüqəsd fikirləri və ya intihar davranışı
4. Düşünmə və fikir cəmləmə qabiliyyətinin azalması
5. Tormozlanma və ya həyəcanla müşayiət olunan psixomotor fəallığın pzoulması (subyektiv və ya obyektiv)
6. İstənilən növ yuxu pozuntusu (yuxusuzluq və ya yuxuculluq-süstlük)
7. Çəki dəyişkənliyi ilə müşayiət olunan iştahanın dəyişməsi (artması və ya azalması)

Uşaq və yeniyetmələrdə olan depressiyanın klinik əlamətləri
Uşaqlıq dövrü çox dəyişkən bir dövrdür və hərdənbir bu dövrdə uşaqlar darıxa və qəmgin ola bilərlər. Adətən uşaqlar və yeniyetmələrdə qısamüddətli və yaşına uyğun emosional çətinliklər, əhval-ruhiyyənin dəyişməsi müşahidə olunur. Depressiyalı cavan insanlarda belə depressiv simptomlar normadan fərqlidir. Uşaqlar və yeniyetmələrlə çətinliklə qeyd edə bilirlər ki, onlara nə pis təsir edir. Mənfi emosiyaların ifadə oluna bilməməsi onlarda əsəbilik və narahatçılıq yarada bilir, hansılar ki, böyüklər bunu pis davranış kimi başa düşürlər. Depressiyalı uşaqlar xoşagələn fəaliyyətdən çəkinirlər, onlara etiraz edildikdə və özləri uğursuzluq göstərəndə isə hədsiz dərəcədə həssas olurlar. Depressiyalı uşaqlarda təfəkkür prosesi neqativ və pessimist olur. Onlar özlərinə qarşı çox sərt olurlar və öz şəxsi nailiyyətlərini azaldırlar. Gələcəyə isə onlar ümidsiz və bədbin baxırlar. Bu tip təfəkkür depressiv emosiyaları daha da artırır. Müxtəlif davranış problemləri meydana çıxır, o cümlədən məktəbə getməmək, öz fiziki vəziyyətindən şikayətlənmək, yuxu və yeməklə bağlı problemlər.

Uşaqlarda rast gəlinən tipik depressiv simptomlar

1. Tez-tez baş verən qəmginlik və ağlamaq
2. Ümidsizlik və köməksizlik
3. Əvvəlki xoşa gələn fəaliyyətə qarşı marağın və zövqün azalması
4. Ölümlə bağlı mövzular haqqında fikirləşmək
5. Daimi səbəbsiz sıxıntılar
6. Sosial təcridolunma və ünsiyyət çatışmamazlığı
7. Məktəbə getməmək və təhsildə müvəffəqiyyətsizlik
8. Aqressiv davranış
9. Özünü aşağı qiymətləndirmək və günahkarlıq hissi
10. Etirazlara və uğursuzluqlara qarşı yüksək həssaslıq
11. Əsəbilik, acıqlılıq və ya qəddarlıq
12. Fiziki ağrılarla bağlı şikayətlər (baş ağrısı, diş ağrısı)
13. Diqqəti cəmləşdirməkdə çətinliklər
14. Yuxu və yeməklə bağlı davranışın dəyişilməsi

Bütün bu simptomların eyni zamanda mövcud olması vacib deyil. Lakin 2 və ya 3 simptom müşahidə olunarsa, artıq bu zaman mütəxəssis yardımına ehtiyac yaranır.
Məktəbə gedən uşaqlarda olan depressiv əlamətlər və simptomlar.
Depressiyanın əsas əlamətlərindən olan əhval-ruhiyyənin aşağı enməsi uşaqlarda nadir hallarda özünü büruzə verir. Bunun əvəzində isə onlarda biganəlik, marağın və zövqün itirilməsi, daimi olan yorğunluq, halsızlıq, narahatçılıq, əhval-ruhiyyənin aşağı enməsi uşaqlarda nadir hallarda özünü büruzə verir. Bunun əvəzində isə onlarda biganəlik, marağın və zövqün itirilməsi, daimi olan yorğunluq, halsızlıq, narahatçılıq, əhval-ruhiyyənin dəyişilməsi, tez özündən çıxmaq, məktəbə getməmək, ictimai fəaliyyətdən çəkinmək, əsassız fiziki şikayətlər etmək özünü göstərir. Yalnız birbaşa suallar verildikdə onlar təsdiq edə bilərlər ki, onlar qəmgin və xoşbəxt deyillər. Bu səbəblərə görə bu uşaqlarda depressiya başlandığı vaxtdan uzun müddət sonra təsdiq olunur. Başqa xəstəliklərdən fərqli olaraq təşviş, diqqətin çatışmamazlığı və digər davranış problemləri depressiyalı uşaqlarda mütəxəssisin nəzərindən kənarda qalır. Digər tərəfdən isə uşaqlarda olan diqqətin yayınması, ajitasiya, valideynlərə və müəllimlərə məlumat verir ki, onlarda depressiya deyil, oxumaqla bağlı problemlər var. Həmçinin uşaqlarda eyni anda bir neçə pozuntular mövcud ola bilər.

Yeniyetmələrdə olan depressiv əlamət və simptomlar.
Baxmayaraq ki, yeniyetməlik dövründə gənclərdə əhval-ruhiyyənin dəyişilməsi tez-tez baş verir, bəzi yeniyetmələrdə isə depressiv epizodlar aşkar edilir. Yeniyetmələrdə olan depressiya onların ətrafdakılarla olan ünsiyyət və münasibətlərinə təsir göstərir. Bu yeniyetmələr ailə üzvləri ilə, dostları ilə, partnyorları ilə düzgün münasibət qurmaqda çətinlik çəkirlər. Həmçinin məktəb prosesində mənimsəmə qabiliyyətləri aşağı düşür, bu zaman onlar öz enerji və təşəbbüsünü itirirlər. Depressiyalı yeniyetmələr öz xarici görünüşlərinə fikir vermirlər və tez-tez səliqəsiz və çirkli geyimdə gəzirlər, onların hərəkətləri çox yavaş və səsləri monoton olur. Özlərini aşağı qiymətləndirdikləri üçün onlar etirazlara qarşı çox həssas olurlar. Bu tip uşaqlardan tez-tez özləri ilə bağlı bu kimi ifadələri eşitmək olar: mən pisəm, heç kəs məni sevmir və mən axmağam və s. Pis qiymətlər alanda onlar laqeyd münasibət bəsləyirlər. Həmçinin məktəbdənkənar fəaliyyətlərə də onlar yetərincə maraq göstərmirlər. Adi yeniyetmələrdən fərqli olaraq depressiyalı yeniyetmələr gündüzləri, həmçinin axşamları erkən yatırlar. Tez-tez müəyyən tədbirlərdən qabaq ( bayrtamlar, ad günləri və s.) onlar başağrısı və mədə ağrısından şikayətlənirlər. Eyni zamanda bu yeniyetmələrdə riskli davranışlar müşahidə olunur, onlar spirtli içkilər və psixo-aktiv dərmanlardan istifadə edə bilirlər, bunu isə onlar belə izah edirlər ki, bu müalicəvi məqsəd üçündür.