Quş qripi nədir?
"Qus qripi" quşlarda müşahidə edilən virus tərəfindən törədilən yoluxucu infeksion xəstəlikdir. Quş qripi adətən ev və çöl quşlarını, pişikləri, donuzlar va dəniz heyvanlarını, bəzi hallarda isə insanlar da yoluxdurma qabiliyyətinə malikdir.
Ev quşlarıın quş qripi viruslarına yoluxması ozunü iki cür biruzə verir ki, bu da quşlarda xəstəliyin iki formada müşahidə edilməsinə gətirib çıxarır: yüngül forma (yumurta istehsalının duşməsi, lələklərin tökülməsi va s.) və ağır və tez yayılan forma (quşların daxili orqanlarının zədələnməsi və 48 saat ərzində 100%-ə qədər olüm halları ilə müşahidə edilir).

Köçəri quşlar virusu yaya bilərmiş
Quş Qripi virusu uzun müddət ərzində vəhşi həyət sürən quşların orqanizmində heç bir xəstəlik törətmədan qalır. Onlar qrip viruslarını özlərinə heç bir zərər törətmədən əsrlər boyu daşıyıb. Viruslarını köçəri quşlardan ev quşlarına keçməsi və burada xəstəlik törətmələrinə dair zəruri sübutları var.
Son hadisələr onu deməyə əsas verdi ki, köçəri quşların bəziləri virusun təhlükəli daşıyıcısıdır və bu virusun yayıcılarıdır.

İnsan səhhəti üçün nə dərəcədə təhlükəlidir
H5N1 virusunun quş dəstəlarində geniş yayılması insan həyatı üçün ozündə iki əsəs risk amilini daşıyır. Birincisi, virusun ev quşlarından birbaşa insana keçməsi və nəticədə çox ağır bir xəstəliyin baş verməsi halları artıq təsdiqlənib. İnsanları yoluxdurmuş quş qripi virusu ağır xəstəlik halları və həttə insan olümünə səbab ola bilər. İnsanlarda yuxarı tənəffüs sistemində öskürək, burun axması, asqırma, boğaz ağrısı və s. ilə müşahidə olunan adi mövsumi qrip xəstəliyindən fərqli olaraq quş qripi virusu ilə yoluxma nəticəsində yaranan xəstəlik öz kəskin və aqressiv kliniki gedişatı, tez bir zamanda insanın vəziyyətinin pisləşməsi və nəticəda yüksək ölüm halları ilə səciyyələnir. İlkin virus pnevmoniyası və insan orqanizminin bir neçə orqanının birdən virusla zədələnməsi tez-tez müşahidə olunur. Hal-hazırda müşahidə edilən epidemiya zamanı yoluxmuş və xəstəliyə tutulmuş insanların yarısı həlak olmuşdur. Bu halların əksəriyyəti əvvəllər sağlam olan uşaq və gənclərdə daha çox müşahidə edilib. Daha çox narahatlığa səbəb olan ikinci risk faktoru ondan ibarətdir ki, virusun bir müddətdən sonra müvafiq şərait olduqda insandan-insana hava ilə yoluxmaya təkən verəcək yüksək infeksion formalara dəyişməsi halları baş verə bilər. Bu dəyişiklik qlobal epidemiya və ya pandemiyanın başlamasına start verə bilər.

İnsanların yoluxması halları harada aşkar edilmişdir
Hazırkı epidemiya zamanı insanların yoluxması halları Asiya va Avropanın bir çox ölkələrində qeydə alınmışdır: Türkiyə, Kamboca, İndoneziya, Tayland va Vyetnam, Rusiya, Gürcüstan, Yunanıstan, Almaniya, Çexiya, Danimarka, İsrail, Azarbaycan, Qazaxıstan va s. Honq-Konq keçmişdə iki epidemiya ilə üzləşmişdir. 1997-ci ildə ilk dəfa olaraq insanın H5N1 virusu ilə yoluxması qeydə alınmış, 18 xəstəliyə tutulmuş adamdan 6-sı həlak olmuşdur. Türkiyənin 18 vilayətində aşkar edilmiş virus isə son bir neçə ay ərzində 15 nəfərdə aşkarlanmış və onlardan 4 nəfərin olümünə səbəb olmuşdur. Azərbaycanda son bir neçə ay ərzində quş qripindən artıq 4 nəfər həlak olmuşdur.

İnsanlar bu virusa hansı yollarla yoluxurş
Yoluxmuş quşlarla müəyyən müddət ərzində təmasda olmaq, quş əti (toyuq, ördək, hinduşka) və ya ev və çöl quşlarının tullantıları ilə çirklənmiş əşyalar və ya iş səthlərilə təmasda olma virusun insanlara keçməsinin əsas amilləri sayılır. Indiyədək, insanların yoluxması hallarının əksəriyyəti kənd və şəhər ətrafı rayonlarda baş vermişdir ki, bu da həmin ərazilərdə yaşayan insanların həyətlərdə toyuq və s. quşların saxlanması, ev quşlarının azad şəkildə həyətdə gəzməsi və hətta evlərin içinə və uşaqların oynadıqları yerlərə daxil olmasından irəli gəlir. Virusa yoluxmuş quşların ətraf mühitə öz tullantıları vasitəsilə çoxlu sayda virus yayması tullantılarla çirklənmiş ərazilərdə olan insanların virusa yoluxması üçün şəraiti daha da münbit edir. Qeyd etmək lazımdır ki, virusun insanlara keçməsini şərtləndirən amillərdən biri də Asiya ölkələrində kənd ərazilərində yaşayan insanların əksəriyyəti tərəfindən ev quşlarının saxlanmasından əsas gəlir mənbəyi kimi istifadə etməsi, ev quşlarının xəstələnməsi halları müşahidə edildikdə onları məhv etmək əvəzinə dərhal kasıb qida üçün istifadə etmələridir. Bu halların aradan qaldırlması çox çətin olsa da, onların qarşısının alınması bu yolla virusun insanlara yayılmasının önlənməsinə böyük müsbət təsir göstərə bilər. Yoluxmanın daha çox ev quşlarının kəsilməsi lələklərinin yolunması və qida üçün hazırlanması zamanı baş verdiyi ehtimal olunur.

Ev quşlarının əti və onların ətindən hazırlanmış məmulatları yemək təhlükəsizdirmi?
Epizootiya ocağında (heyvanların xəstələnməsi müşahidə olunan arazilər) yerləşən ölkələrdə bir sıra ciddi qabaqlayıcı təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət edilməlidir. Xəstəlikdən azad ərazilərdə isə toyuq əti və ondan hazırlanmış məmulatlar quş qripi virusuna yoluxmaya qorxu olmadan qida üçün istifadə edilə bilər (burada sadəcə olaraq aşağıdakı mətndə göstərilən düzgün bişirmə və gigiyena qaydalarına riayət etmək gərəkdir). Epidemiyanın əhatə etdiyi ərazilərdə isə quş əti (toyuq, ördək, hinduşka, qaz) və quş ətindən hazırlanmış məmulatlar yalnız tam bişirildikdə və bişirmədən öncə düzgün hazırlandıqda təhlükəsiz olaraq qidaya istifadə edilə bilər. Qeyd edilmalidir ki, quş qripi virusu istiyə həssasdır.
-Bişirmə üçün istifadə edilən normal temperatur (qidanın bütün hissələrinin 70- 80°C istiyə məruz qalması)  virusu oldürür. İstehlakçılar əmin olmalıdırlar ki, qidanın  bütün hissələri tam bişib. Hətta toyuq yumurtaları da yaxşı bişirildikdə qida üçün yararlıdır. Yeməyi hazırlayanlar virusla çirklənmə riski haqqında malumatlı olmalıdırlar. Qidanın hazırlanması prosesi boyu çiy yeyiləcək qida Məhsulları ilə toyuq və ya digər quş əti və ət məmulatlarının bir yerdə olması halları tam şəkildə aradan qaldılmalıdır. Məsələn, toyuq əti hazırlanan yerdə sonradan çiy yeyiləcək digər qida məhsulları (göy-göyərti, çörək, meyvə-tərəvəz və s.) hazırlanmamalıdır.
-Çiy toyuq əti və toyuq məmulatlarının hazırlanma prosesinə qatılmış insanlar hər dəfə bu məmulatlarla təmasda olduqdan sonra əllərini sabunla yumağ və bu məmulatların hazırlandığı səthləri dezinfeksiya (sabun va digər kimyəvi maddalərdən istifadə edərək təmizləmə) etməlidirlər. Burada adi sabun və isti su kifayət edər. Lakin təmizlik isləri tam və ciddi aparılmalıdır. Ev quşlarının yoluxduğu ərazilərdə çiy yumurtalar sonradan istilik vasitəsilə bişirilməyəcək qida məhsullarının hazırlanmasında istifadə edilməməlidir. İndiyədək yaxşı bişirilmiş toyuq əti va toyuq məmulatlarından (hətta əvvəlcədən H5N1 virusu ilə çirklənmiş olsa belə) hazırlanmış qidanın yeyilməsi nəticəsində insanların yoluxması halları qeydə alınmamışdır.

Virus quşlardan insanlara asan keçirmiş
İndiyədək epidemiya zamanı 100-ə yaxın insan xastəliyə yoluxmuşdur. Bu isə çoxlu sayda quşun yoluxması və tələf olması, insanların yoluxmasını şərtləndirən  mövcud olmasına baxmayaraq,   çox kiçik rəqəmdir
Lakin bəzi insanların digərlərindən fərqli olaraq quş qripinə tez yoluxması və nəticədə ağır xəstəliəa düçar olmasının səbəbləri hələ də aydın deyildir.

Quş qripi virusunun simptomları hansılardır?
İnsanlarda müşahidə edilən quş qripi xəstəliyinin simptomları hərarət, öskürək, boğaz ağrısı, əzələ ağrıları, göz infeksiyaları, pnevmoniya (ağ ciyərlərin sətəlcəmi), kəskin respirator xəstəlik və digər ağır və həyata təhlükə törədən fəsədlarla müşahidə edilir. Virusun insan orqanizminə düşməsi və xəstəliyin başlamasınadak (ikubasion dövr) 3 gün tələb olunur. Xastaliyin ilk günləri ərzində bədən temperaturu 38°C-yə çatır. Öskürək adətən bəlgəmlə müşahidə edilir. Bəlğəmdə qan izləri mümkündür. Xəstəliyin inkişafı zamanı qara ciyər və böyrəklərin zədələnməsi baş verə bilər. Kiçik yaşlı uşaqlar xəstəliyi daha ağır keçirir. Uşaqlarda yuxarıda sadalanan simptomlarla yanaşı ensefalit (beyin toxumasının iltihabı) sindromu (baş ağrısı, huşun itməsi, ürək bulanması, qusma) müşahidə edilir.

Narahatlığa səbəb olan amillər
Ev ördəkləri xəstəliyin heç bir simptomlarını biruzə vermədən çoxlu sayda yüksək patogenli virus formalarını ətraf mühitə təbii tullantılar vasitəsilə yaya bilir və bununla da ördəklər virusun "sakit" və təhlükəli daşıyıcısına, digər quşların yoluxdurucusuna çevrilir. Bu isə öz növbəsində həmin virusun nəzarətə alınması və yayılmassın qarşısının alınması tədbirlərinin görülməsinə maneə yaradır.

1997-ci və 2004-cü illərdə aşkar edilmiş H5N1 virusları ilə müqayisə etdikdə qeyd etmək vacibdir ki, hal-hazırda yayılan H5N1 virusu daha tahlükəli və eksperimental modellərdə daha çox ölüm halları ilə müşahidə edilir.
H5N1 virusu artıq dəyişiklıyə məruz qalaraq bundan əvvəl hamın virusa qarşı dözümlülüyə malik olan məməlilər sinfinə aid olan növlərin (pişik, it, donuz) və balıqları yoluxdurur va onların olümünə səbəb olur.
Qısa müddət ərzində virusun ev quşlarına və çöl quşlarına keçməsi insanlar arasında yoluxma halların artması müşahidə edilacayini deməyə əss verir. Pandemiyaın olub-olmamasını demək çətin olsa belə, onun olacağı ehtiyac hər an artır.
Ölkəmizdə quş qripi virusu ila insanların həyatlarını itirmələri faktı artıq təsdiqlənib. Ona görə da bu xəstəliyin profilaktikası ilə məşğul olaraq hər kəsin işi olmalıdır. Təəssüflə qeyd edilməlidir ki, əksər vatandaşlar bu məsələyə dırnaqarası yanaşır ki, bu da, faciənin daha böyük miqyas almasına zəmin yaradır.
Son günlər ABŞ alimlərinin Indoneziyada H5N2 virusunun tapılması ilə bağlı irəli sürdükləri fikirlər vəziyyətin daha ciddi fasadlara gətirib çıxaracağına işərə kimi qiymətləndirilə bilər. İnsandan insana keçməsi güman edilən bu virusa qarşı mübarizə aparmaq daha çətin hesab olunur. Bu səbəbdən də hər bir kəs maksimum ehtiyatlı olmalı və özündə, yaxud ətrəfındakı insanlarda göstərilən simptomlardan hər hansı birinin aşkarlandığı təqdirdə mütləq həkimə müraciət etməlidir.

Virusa qarşı vaksinin hazırlanmasi va istehsalı prosesi nə yerdədir?
Vaksinin hazırlanması pandemiyanın (virusun daha geniş yayilması və daha çox insanın yoluxması zamanı) başlanmasından bir neçə ay keçdikdən sonra mümkün olur. Bir sıra ölkələrdə hal-hazırda adi mövsümü qrip virusuna qarşı peyvəndlər edilməkdədir. Lakin bu peyvəndlərin nə dərəcədə quş qripinə qarşı effektiv olması məlum deyil.

Müalicə üçün mövcud dərman preparatları varmı?
Iki dərman preparatı oseltamivir (satışda Tamiflu kimi taqdim olunur) va zanamivir (satışda Relenza kiui tanınır) adi mövsümi qrip xəstəliyinin müddəti, ağırlığı və kəskin gedişatının azalda bilir. Lakin bu dərman preparatlarının səmərələliyi və müalicə effekti onların xəstəliyin ilk simptomlarnın aşkar edilməsindən dərhal sonra 48 saat ərzində qəbul edilməsi nəticəsində müşahidə edilir. Quş Qripi virusuna yoluxma zamanı isə bu dərman preparatlarının erkən qəbulu xəstələrin sağ qalma şansını artırır. Lakin qeyd etmək vacibdir ki, bu sahədə kliniki məlumatlar azdır.
Pandemiya zamanı bu dərmanlardan kütləvi şəkildə istifadə edilməsi virusun dərmanlara qarşı dözümlülüyünü artıracaq və bununla da həmin dərmanların təsiri itə bilər.

Tövsiyyə edilən tədbirlər
Dövlət qurumları bütün aşkar edilmiş halları daqiqliyi ilə oyrənməli və qeyd etməlidir. Riskin artdığı müşahidə edildikdə isə kifayət qədər antivirus darmanları və antibiotiklərin alınması tövsiyyə edilir. Xəstəliyin ilk halları qeydə alındıqda dərhal həmin ərazidə və ona yaxın olan ərazilərdə profilkatik tədbirlər görülməli, əhaliyə antivirus və antibiotik preparatları paylanmalıdır. Hər bir vətəndaş çöl və ev quşları ilə uzun müddətli təmasdan çakinməli, quşlarda xəstəliyin müşahidə edildiyi zaman dərhal müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarına məlumat verməli, quş ətindən hazırlanan qidanın bişirilməsində gigiyena məsələlərinə diqqət yetirməli və xəstəliyin özündə və ya digərində olmasına şübhə etdikdə dərhəl müvafiq xəstəxanalara müraciət etməlidir. Yadda saxlayın ki, quş qripi virusu çox ağır və təhlükəli xəstəlikdir və özünümüalicə praktikası daha ağır fəsadlarla səciyyələnə bilər. Profilaktik iş çərçivəsində səhiyyə orqanları, təhsil söbələri və məktəblərə tövsiyyə edilir ki, respublikanın bütün məktəblərinda Quş Qripinə dair 1-2 saatlıq fakultativ darslər təşkil etsinlər və hər bir məktəbdə xəstəliyə dair malumat guşələri yaradilsın.